خانه / مقالات / سینما و تئاتر / غفلت سینمای دفاع مقدس از وسعت سوژه‌های پرمخاطب
غفلت سینمای دفاع مقدس از وسعت سوژه‌های پرمخاطب

غفلت سینمای دفاع مقدس از وسعت سوژه‌های پرمخاطب

دفاع مقدس یک دوره ویژه و خاص در تاریخ ایران زمین است که حرف‌‌های تازه و ناگفته بسیاری در دل دارد. حرف‌هایی که بازگویی آن‌ها نیاز به نگاه جامع، دقیق و جست‌وجوگر مدیران این عرصه دارد. نگاهی که نبود آن در مدیریت پیشین انجمن سینمای دفاع مقدس کار را به جایی رساند که محمدرضا شرف‌الدین در سخنانی غافلگیرکننده، نبود سوژه مناسب را دلیل رخوت و رکود تولید فیلم‌های دفاع مقدس اعلام کرد!

 در سالی که فیلم ساده و کم هزینه‌ای چون «شیار۱۴۳» با استقبال شگفت‌انگیز مخاطبان روبه‌رو شد، سخن گفتن از نبود سوژه مناسب، غافگیری دو چندان دارد.

گنجینه سوژه با توجیه اقتصادی
جدا از بسیار فیلمنامه‌هایی که در شوراهای رنگ به رنگ خاک می‌خورند و در گیرودار تنگ‌نظری‌ها مانده‌اند، ادبیات دفاع مقدس سوژه‌های بکر بسیاری را در اختیار علاقه‌مندان گذاشته که با تیراژ قابل قبول از مرز چاپ صدم هم گذشته‌اند. این یعنی دو ضلع سوژه بکر و مخاطب تضمین شده از مثل تولید فیلم موفق فراهم است. می‌ماند گروه تولید خوب تا فیلمی پرفروش چون «شیار ۱۴۳» متولد شود.

اقتباس در سینمای دفاع مقدس
اقتباس یعنی تبدیل یک موضوع مکتوب یا شفاهی به اثر هنری؛ به طوری که شکل اولیه آن تغییر می‌کند و به صورت ملموس و ماندگار در قالب هنری دیگر در می‌آید. در این‌جا مراد از اقتباس تبدیل متن به فیلم سینمایی است. ابتدا برای روشن شدن موضوع و آشکار شدن غفلت ما از منابع مکتوب، نگاهی می‌کنیم به تجربه‌های جهانی در مواجهه با آثاری که حتی به اندازه نمونه‌های ایرانی مخاطب نداشته‌اند.

سینمای غرب و جنگ
همزمان با اعلام جنگ امریکا و انگلیس علیه آلمان و ژاپن در سال ۱۹۴۱، سینمای هالیوود امریکا از حالت رکود خارج شد و دست به تولید آثار متعددی درباره جنگ زد که از فیلم‌‌های آن دوره که بسیار پرفروش بود، می‌توان به «گروهبان یورک» (هاوارهاکی۱۹۴۱) و «دیکتاتور بزرگ» (چارلز چاپلین، ۱۹۴۱) اشاره کرد.
از ۱۹۴۱ تا پایان جنگ، نهادهایی چون «وزارت جنگ»، «اداره سمعی و بصری ارتش»، «نیروی دریایی»، «واحد تصاویر متحرک» و چند شرکت دیگر به ساخت فیلم مستند روی آوردند تا جنگ را برای مردم توجیه کنند.
کارگردانی نامی سینمای امریکا چون «فرانک کاپرا»، «جان هیوستن»، « جان فورد» و «ویلیام وایلر» با ساخت آثار ماندگاری تحت نظارت ارتش ممتازترین فیلم‌‌های تاریخ سینمای جنگ را روی پرده بردند. حتی کمپانی برادران وارنر وابسته به یهود مفتخر به دریافت مدال افتخار شد.
بسیاری از فیلم‌‌های تحسین شده تاریخ سینما از فیلمنامه‌‌های اقتباسی بهره بردند و حتی فیلمسازانی چون کلینت ایستوود و مارتین اسکورسیزی برای موفقیت فیلم‌هایشان از رمان «بچه میلیون دلاری» و «رفتگان» اقتباس کردند.
اما در هالیوود، سینمای جنگ به عنوان یک ژانر موثر و جدی مورد بررسی و کنکاش قرار گرفت و با حمایت نهادهای قدرتمندی چون وزارت جنگ، نیروی دریایی و دعوت از فیلمسازان نامدار آثاری تولید کردند که از پربیننده‌ترین فیلم‌‌های سینمای هالیوود و جهان است.اینک آخر الزمان
یک سرباز امریکایی برای کشتن یک کلنل امریکایی به جنگل‌‌های صعب العبور کامبوج فرستاده می‌شود.
این فیلم برداشتی آزاد از رمان «دل تاریکی» نوشته جوزف کزاو است و فرانسیس فورد کاپولا آن را کارگردانی کرده است.

فهرست شیندلر
فیلم استیون اسپیلبرگ که بر مبنای رمان توماس کینلی ساخته شد، هفت جایزه اسکار از جمله بهترین فیلم و کارگردانی را دریافت کرد. فیلم با وجود مضمون تلخ خود، در گیشه فروش موفقی داشت. فهرست شیندلر بر پایه زندگی واقعی اسکار شیندلر صنعتگر آلمانی که جان بیش از هزار لهستانی یهودی را در جریان هولوکاست نجات داد، است. فیلم بر پایه کتاب «شیندلر آرک» _که برنده جایزه بوکر شده_ ساخته شده و یکی از تاثیرگذارترین فیلم‌‌های تاریخ سینما محسوب می‌شود.

فارست گامپ
فارست گامپ فیلمی امریکایی به کارگردانی رابرت زمه ایکس برپایه رمانی به همین نام اثر وینست گروم ساخته شده است. گروم که ۱۴ کتاب در کارنامه‌اش دارد، انتشار رمان « فارست گامپ» در فهرست پرفروش‌ترین‌‌های نیویورک‌تایمز قرار گرفت.

بیمار انگلیسی
فیلم خوش ساخت و منسجم با فیلمنامه‌ای محکم که درام رمانتیک آن در دوران جنگ جهانی دوم روی می‌دهد، سال ۱۹۹۶ از روی رمان «مایکل اونداتچی» ساخته شد. فیلم آنتونی مینگلا ۹ جایزه اسکار برد.

سینمای دفاع مقدس و اقتباس
فیلم‌های اشاره شده از میان صدها فیلمی که سالانه در سینمای جهان به‌ویژه هالیوود ساخته می‌شود، به عنوان نمونه‌های شاخص انتخاب شده‌اند. این درحالی است که سینمای ایران از دیرباز نسبت به اصل اقتباس کم توجه است. فیلمسازان و نویسندگان از آثار ادبی و کهن ایرانی بسایر کم بهره برده و فیلم‌‌های محدودی را تولید کردند. در تاریخ سینمای ایران تعداد آثاری که براساس ادبیات داستانی اعم از ایرانی و خارجی شکل گرفته‌اند به مرز نود اثر هم نمی‌رسد، در حالی که ادبیات بین مردم جایگاه خاص دارد و به نوعی پشتوانه فرهنگ قلمداد می‌شود. این بی توجهی در سینمای دفاع مقدس بیداد می‌کند.
از جمله آثار اقتباسی سینمای جنگ ایران «پاداش سکوت»، «اتوبوس شب»، «شیار۱۴۳»، «پرستارشب» ساخته محمدعلی نجفی، «در مسلخ عشق» ساخته کمال تبریزی را می‌توان نام می‌برد. در سال ۸۵ کیومرث پوراحمد فیلم سینمایی «اتوبوس شب» را از داستان «سی و نه و یک اسیر» نوشته حبیب احمدزاده اقتباس می‌کند.
در سال ۹۲، نرگس آبیار که نویسنده‌ای نام‌آشنا در عرصه نویسندگی دفاع مقدس است، فیلمی به‌نام «شیار۱۴۳» را براساس یکی از کتاب‌‌های خود به‌نام «اختر و روزهای تلواسه» به نگارش درآورد و مورد استقبال مخاطبان و منتقدان قرار گرفت و توانست در جشنواره بین‌المللی فیلم فجر جوایز بسیاری را به خود اختصاص دهد.
از این نمونه‌ها می‌توان به «پرستارشب» ساخته محمدعلی نجفی که اقتباسی از داستان آب نوشته منیرو روانی‌پور و «در مسلخ عشق» ساخته کمال تبریزی اقتباسی از حماسه‌‌های هویزه نوشته نصرت‌اله محمودزاده اشاره کرد.

۱۳ هزار کتاب منتشر شده و دنیای سوژه‌ها
نکته قابل تامل این است که تاکنون بیش از ۱۳هزار کتاب خاطره، داستان، رمان، پژوهش در حوزه دفاع مقدس منتشر شده که بیش از ۳۰۰ عنوان مربوط به کتاب‌‌های اسارت است که هرکدام می‌تواند منبع خوبی برای تولید یک فیلم سینمایی باشد.

کتاب‌هایی با تعداد باز انتشار شگفت‌انگیز
در چند سال اخیر رشد استقبال از کتاب‌‌های دفاع مقدس بسیار گسترده شده است. به طوری که طبق آمار بسیاری از این کتاب‌ها بیش از ۵۰ مرتبه چاپ شده است. کتاب‌هایی که با وجود مخاطبان بسیار گویی هنوز به دست فیلمسازان و مدیران سینمایی این حوزه نرسیده و اگر رسیده خوانده نشده و در دکور کتابخانه‌ها خاک می‌خورد.
کتاب‌هایی چون «دا»، «نورالدین پسر ایران»، «پایی که جا ماند»، «خاک‌‌های نرم کوشک»، «شاهرخ و انقلاب»، «سلام بر ابراهیم»، «کوچه نقاش‌ها» و این اواخر «آن بیست و سه نفر» از جمله آثاری است که با اقبال خوب مخاطبان مواجه شده است.

«دا» کتابی با ۱۷۸ مرتبه چاپ هرگز فیلم نشد
کتاب «دا» که به خاطرات دختری از خرمشهر به‌نام سیده‌زهرا حسینی می‌پردازد که از دوران هجوم عراق به شهرهای مرزی و مشکلات و مصائب آن زمان که برای خانواده راوی پدیده آمده روایت شده است. کتاب «دا» در اقبال اولیه مورد استقبال سینماگران و فیلمسازان قرار گرفت و حتی از هر کوی و برزن گفت‌و‌گو و صدایی می‌آمد که به‌زودی فیلمنامه «دا» به نگارش درمی‌آید. دیگری اعلام آمادگی برای ساخت فیلم «دا» می‌کرد. از طرفی انجمن سینمای دفاع مقدس با انتشار خبری مبنی بر این‌که کلیه حقوق کتاب «دا» و فیلمنامه‌اش متعلق به انجمن است! در این گیر و دار به یک برنامه تلویزیونی که توسط چند تن از هنرمندان زن اجرا می‌شد، به روایت شفاهی بسنده کردند. این رفتارها و عکس‌العمل‌ها و حتی صحبت‌‌های فیلمسازان نشان دهنده این بود که آتشی که زبانه می‌کشد، زود سرد می‌شود و این تب داغ مثل همیشه زود به عرق سرد می‌نشیند. پس از مدت زمانی «دا» به گوشه کتابخانه‌ها رفت و دیگر هیچ کس از آن یاد نکرد. در حالی که کتاب «دا» در حال حاضر یکی از پرفروش‌ترین کتب دفاع مقدس است که تاکنون به چاپ صد و هفتاد و هشتم رسیده است.

نورالدین پسر ایران با ۹ مرتبه بازچاپ
«نورالدین پسر ایران» خاطرات پسری شانزده ساله از اهالی روستای خنجان در حوالی تبریز است که مانند دیگر رزمندگان با آغاز جنگ در جبهه حضور پیدا کرد و در عملیات‌‌های متعددی چون بدر، والفجر ۸ و کربلای ۵ حضور داشت. پس از حضور حدود ۸۰ ماه در جبهه و مجروحیت‌‌های متعدد از ناحیه صورت، بسیار آسیب دید و جانباز ۷۰ درصد شد. این کتاب به قلم معصومه سپهری و به همت حوزه هنری منتشر شد. در تبلیغات اولیه، کتاب به چاپ نهم رسید که این نشان دهنده روش هدفمند حوزه هنری برای انتشار کتاب‌‌های شاخص حوزه دفاع مقدس است. برهمین اساس، خبرگزاری‌ها، روزنامه‌ها، صداوسیما، نهادهای مختلف به نکوداشت نورالدین عرفی‌نژاد و کتابش پرداختند.
باز هم فیلمسازان و اهالی هنر به صورت مقطعی جوگیر شدند، بعد از مدتی فقط یک انیمیشن ۳۰ قسمتی ۱۵ دقیقه‌ای تولید شد که سطح آن هم بسیار پایین بود.
«نورالدین پسر ایران» آذر۹۰ منتشر شد و تاکنون هیچ اقتباس یا برداشت آزادی برای تولید فیلم و سریال از این کتاب صورت نگرفته است.

«خاک‌‌های نرم کوشک» با تایید رهبری، اسقبال جهانی، ۱۶۹ مرتبه چاپ و ده‌ها هزار بار بازنشر مجازی 
کتاب «خاک‌‌های نرم کوشک» منتخبی از خاطرات خانواده و همرزمان شهید عبدالحسین برونسی در مورد ویژگی‌ها و خصوصیات شهید است. کتاب با ارائه یک زندگینامه فشرده و مختصر از شهید برونسی به نقل خاطرات اطرافیان، آشنایان و همرزمان ایشان پرداخته و هفتاد روایت کوتاه و خواندنی از این فرمانده آورده است.
این کتاب که توسط بخش خصوصی تنظیم و چاپ شده تاکنون ۱۶۹ مرتبه بازنشر شده است.
نویسنده کتاب گفته است: کتابش بارها به روش‌‌های مختلف به سرقت رفته است. طبق آخرین آمار، کتاب «خاک‌‌های نرم کوشک» بیش از یک میلیون بار در فضای مجازی به سرقت رفته است. همچنین موسسه‌ای در لبنان به صورت غیرقانونی و بدون کسب اجازه از نویسنده، کتاب را به زبان عربی ترجمه و به صورت میلیونی در لبنان توزیع کرده است. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی بدون مجوز به زبان اردو ترجمه و در کشورهای مقصد توزیع شده است.
همچنین داخل کشور نیز سایت‌‌های مختلف، نسخه الکترونیک این کتاب را به صورت رایگان در اختیار علاقه‌مندان قرار داده‌اند که تقریبا حدود سه میلیارد تومان ضرر متوجه این انتشارات شده است.
بدون تردید عامل اصلی در پرمخاطب بودن «خاک‌‌های نرم کوشک» صفا، سادگی، خلوص نیت و ایمان ولایی شهید عبدالحسین برونسی بوده است.
رهبر معظم انقلاب در ۲۶ خرداد ۱۳۸۵ در جمع فیلمسازان و کارگردانان سینما و تلویزیون درباره این کتاب فرمودند: «الان چند سالی است کتاب‌هایی درباره سرداران و فرماندهان جنگ باب شده و می‌نویسند و بنده هم مشتری این کتاب‌هایم و می‌خوانم. با این‌که بعضی از این‌ها را خودم از نزدیک می‌شناختم و آن‌چه را هم که نوشته، روایت‌‌های صادقانه است، بسیار تکان دهنده است. این شخصیت‌‌های برجسته، حتی در لباس یک کارگر به میدان جنگ آمده‌اند، این اوستا عبدالحسین برونسی، یک جوان مشهدی بنا که قبل از انقلاب یک بنا بوده و با بنده هم مرتبط بود. شرح حالش را نوشته‌اند و من توصیه می‌کنم و واقعا دوست دارم شماها بخوانید. من می‌ترسم این کتاب‌ها اصلا دست شماها نرسد. این کتاب «خاک‌‌های نرم کوشک» است. قشنگ هم نوشته شده و توصیه می‌کنم و واقعا دوست می‌دارم شماها بخوانید…»
«خاک‌‌های نرم کوشک» از پرتیراژترین آثار عرصه ادبیات پایداری است که به صورت توالی بر تعداد تیراژش در حال حرکت است که تاکنون به چاپ یک‌صد و شصت و نه رسیده است.
«به کبودی یاس» فیلم سینمایی است که جواد اردکانی براساس شخصیت شهید عبدالحسین برونسی ساخته و بارها از شبکه‌‌های مختلف سیما پخش شده است.
در پشت جلد کتاب «خاک‌‌های نرم کوشک» آمده است:«…خاک‌‌های نرم کوشک خاطرات مردی است که الحق باید به قول رادیو عراق او را بروسلی میدان نبرد خواند و چه بسا اگر بروسلی او را می‌شناخت خود را برونسی نام می‌نهاد!»

«سلام بر ابراهیم» با ۷۰ مرتبه بازنشر
«سلام بر ابراهیم» مجموعه خاطرات همرزمان شهید پهلوان ابراهیم هادی است که به همت گروه فرهنگی شهید ابراهیم هادی در طول دو سال جمع‌بندی و تدوین شده است. کتابی که تاکنون به چاپ هفتادم رسیده و در موضوع دفاع مقدس یک کتاب با ناشر خصوصی توانسته چنین رکوردی را به ثبت برساند.
گروه فرهنگی شهید ابراهیم هادی تاکنون ۳۹ کتاب در حوزه انقلاب و دفاع مقدس به چاپ رسانده و بعضی از عناوین منتشر شده ۵۹ مرتبه تجدید چاپ شده‌اند.
«سلام بر ابراهیم» نخستین کتابی است که توسط انتشارات ابراهیم هادی به چاپ رسیده و انگیزه آن به خوبی برمی‌گردد که نویسنده کتاب دیده است.
نویسنده در رویا شیخ محمدحسین زاهد، عالم اخلاق و عرفان را می‌بیند که تابلویی در دست دارد و به آن اشاره می‌کند و می‌گوید: رفقای عزیز، بزرگان اخلاق و عرفان عملی این‌ها هستند. تابلوی در دست مرحوم زاهد تصویر شهید ابراهیم هادی بوده است.
با شروع غائله کردستان و ناامنی‌‌های منطقه غرب کشور شهید هادی به سوی آن منطقه شتافت و کنار شهید اصغر وصالی و گروه دستمال سرخ‌ها، گروه فدائیان شاخه شهید اندرزگو را راه اندازی کرد. در قسمتی از کتاب که به درگیری‌‌های منطقه کردستان می‌پردازد، اشاره‌ای به هم‌دوره‌ای بودن و رفاقت اصغر وصالی و ابراهیم هادی می‌کند. «سلام بر ابراهیم» روایت خاطرات همرزمان، خانواده، دوستان شهید از دوران کودکی، تولد، ورزش باستانی و پهلوانی، انقلاب اسلامی، نماز و عبودیت، گروه شهید اندرزگو، اصغر وصالی، شوخ طبعی، آخرین میعاد به همراه آلبوم تصاویر شهید است.
در کتاب «سلام بر ابراهیم» با نثر یکنواخت و چندان منسجمی مواجه نیستیم، اما شخصیت جذاب شهید ابراهیم هادی پرده‌ای به تمام معایب این کتاب می‌اندازد و خواننده را مجذوب و سردرگم در کتاب می‌کند و مخاطب متحیر به مطالعه کتاب می‌پردازد و دیگر به نگارش و اصول نوشتاری کتاب توجه نمی‌کند.
شهید ابراهیم هادی، جوان خوش برخوردی است که ورزش را به عنوان وسیله‌ای برای تقویت قوای بدنی برای خدمت به اسلام انتخاب کرده است. حتی در رشته کشتی و والیبال قهرمان می‌شود اما شهرت، اسیرش نمی‌کند. حتی برای به‌دست آوردن دل یک پیرزن یا مادرش تن به باخت به حریف خود را می‌دهد.
کتاب در مجموعه فصول بسیار کوتاه تدوین شده که هر فصل به خاطره‌ای از یکی از همرزمان و همراهان و دوستان شهید اختصاص دارد. در فصول کتاب و ترتیب خاطرات به توالی زمانی، نویسنده بسیار دقت داشته است. برهمین اساس اگر خواننده مجموعه‌ای خاطرات را جداگانه درباره شهید می‌خواند، اما توالی زمانی آن را به صورت یک زندگینامه تقریبا یکپارچه درآورده است.
یکی از ویژگی‌‌های برجسته شهید ابراهیم هادی که در کتاب به روشنی قابل مشاهده و باعث جذب خواننده می‌شود، اخلاص است. اخلاص در تمام دوران زندگی شهید، دغدغه او بوده و دقت بسیار داشته تا کار برای خدا باشد و همیشه این تکیه کلامش را می‌گفت: کاری که مخلصانه نباشد، به دردنمی خورد…
«سلام بر ابراهیم» تاکنون به چاپ هفتادم رسیده است و جا دارد نویسندگان و مخاطبان سینمایی، نگاهی به این کتاب داشته باشند.

غفلت مدیران فرهنگی و سعی بی‌سرانجام هنرمندان

نوشته و گفت‌وگوهای بسیاری درباره شخصیت‌ها، وقایع، عملیات‌ها به همت نویسندگان از زبان رزمندگان و حتی به روایت نیروهای عراقی منتشر شده که به بیش از ۱۳ هزار عنوان می‌رسد. عنوان‌هایی که دربرگیرنده خصوصیات اخلاقی، معرفتی، اخلاقی، فرماندهی جنگی، فرهنگ ایثار و شهادت، مقاومت و… است. کافی است مدیران فرهنگی، تهیه‌کنندگان، نویسندگان و فیلمسازان براساس معیار توجیه اقتصادی تنها آثار پرمخاطب این عرصه را رصد کنند و با اطمینان از فروش اثر دست به تولید فیلم بزنند.
تصور کنید اگر کتاب‌هایی که نام بردیم با بازنشر۱۷۸، ۱۶۹ یا ۵۹ مرتبه، در اختیار کمپانی‌های معظم هالیوودی بود، تاکنون چند نسخه سینمایی با کارگردانان برجسته و ستاره‌های جهانی از هریک تولید شده و با تبلیغات فراوان به اکران رسیده بود، اما این‌جا در سرزمینی که مورد تهاجم قرارگرفته و دفاع مقدس را رقم زده، مدیر بخش تخصصی سینمای دفاع مقدس با وجود انبوه کتاب‌های پرمخاطب مدعی است سوژه مناسب نداریم!

امیرحسین دهقانی

Print Friendly

مطالب مرتبط :


ارسال یک پاسخ

ایمیل شما منتشر نمی شود.فیلد های الزامی علامت گذاری شده اند. *

*

بازگشت به بالا