خانه / مقالات / تاریخ دفاع مقدس / مروری بر ۱۲ قطعنامه سازمان ملل در خصوص جنگ تحمیلی عراق علیه ایران
مروری بر ۱۲ قطعنامه سازمان ملل در خصوص جنگ تحمیلی عراق علیه ایران

مروری بر ۱۲ قطعنامه سازمان ملل در خصوص جنگ تحمیلی عراق علیه ایران

دفاع مقدس ، جنگ

 در نگاه نخست به قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره جنگ ایران و عراق کاملا عادلانه و ناظر بر منابع دو طرف درگیر در جنگ به نظر می رسند اما زمانی که درکنار وقایعی که مقارن با پیش از هر یک از این قطعنامه ها در جنگ حادث شده اند بررسی شوند کاملا بر عکس اند و غرض ورزی وجانبداری آنها از رژیم بعثی را آشکار می کنند.

خبرگزاری مهر -نوشتار حاضر ضمن نگاه اجمالی و گذرا، به عوامل موثر در تصویب قطعنامه ها و مفاد هر یک از آنها عملکرد سازمان ملل در خصوص جنگ را به صورت گاه شمار ارائه می نماید:

– قطعنامه ای به نام بررسی وضعیت جنگ ایران و عراق

درتاریخ ۳۱ شهریورماه سال ۱۳۵۹ه. ش، نیروهای عراقی با تجاوز به مرزهای جمهوری اسلامی ایران حدود سی هزارکیلومتر مربع ازخاک کشور را به اشغال خود درآوردند و این کار را آزاد سازی مناطق اشغالی عنوان کردند. شش روز بعد شورای امنیت نخستین قطعنامه خود را به شماره ۴۷۹با نام بررسی وضعیت میان ایران وعراق صادر کرد در این قطعنامه به وجود تهدید علیه صلح، نقض صلح وقوع تجاوز و نقض تمامیت ارضی ایران اشاره نشده بود این توصیه نه برقراری آتش بس یا بازگشت به مرزهای بین المللی بلکه خودداری از توسل بیشتر به زور را از دو طرف خواسته بود در واقع این قطعنامه آگاهانه از تجاوز و حمله عراق به مرزهای جمهوری اسلامی ایران و تحمیل جنگ و وضعیت اسفبار مردم جنوب غرب کشور که نتیجه حمله عراق به اهداف غیر نظامی و افراد غیر مسلح بود چشم پوشید.

شورای امنیت پس از نخستین قطعنامه خود در حالی که عراق در صدد تحکیم مواضع بدست آمده بود برای مدتی طولانی ۲۱ ماه و ۱۵روز سکوت کرد اما درپی انجام عملیاتهای ثامن الائمه، طریق القدس، فتح المبینی وبیت المقدس، که به شکست حصر آبادان، آزاد سازی بستان، آزادسازی مناطق وسیعی از غرب شوش و دزفول و بالاخره آزادسازی خرمشهر انجامید بار دیگر بر آن شد تا سکوت خود را بشکند بنابراین براساس پیشنهاد اردن قطع نامه ۵۱۴ را به تصویب رساند. درمقدمه این قطعنامه شورا نگرانی خود را از طولانی شدن درگیری بین دو کشور و کشته شدن انسانهای بی گناه آسیب رسیدن به امکان و تاسیسات و درخطر بودن صلح و امنیت جهانی ابراز کرد و خواستار آتش بس سریع و عقب نشینی نیروهای دو طرف به مرزهای شناخته شده بین المللی از طریق اعزام نیروهای حافظ صلح و ناظران سازمان ملل به منطقه شد بدون آنکه به حضور عراق در خاک ایران اشاره ای بکند.

بند دیگری از این قطعنامه از دیگر عضو سازمان ملل درخواست می کرد از هر گونه اقدامی که به تداوم یا تشدید جنگ بینجامد خودداری کنند. این درخواست در حالی عنوان می شد که اعضای دائم شورای امنیت از حامیان اصلی دولت عراق و ادامه جنگ بودند. در واقع به جز هدف اصلی یعنی تضعیف و یا در صورت امکان فروپاشی حکومت نوپای جمهوری اسلامی ایران، فروش تسلیحات نیز از جمله اهداف عمده قدرتهای مزبور در این جنگ محسوب می شد. در همین زمینه پروفسور کاستایگر اندیشمند سوئدی ضمن سخنرانی خود درواشنگتن درسال ۱۳۶۵ به این نکته اشاره می کند که عراق ۶۰درصد تسلیحات خود را ازشوروی ، ۲۰ درصد از فرانسه و بقیه را از چین و سایر قدرتهای بزرگ دریافت می کند.

در ۱۲ مهر ماه سال ۱۳۶۱ شورای امنیت قطعنامه ۵۲۲  را صادر کرد. در فاصله بین قطعنامه ۵۱۴ و ۵۲۲ نیروهای ایران دو عملیات بزرگ را اجرا کردند نخستین عملیات به نام رمضان، دو روز پس از تصویب قطعنامه ۵۱۴ و دومین آن با نام مسلم بن عقیل در تاریخ ۹ مهر سال ۱۳۶۱ به اجرا در آمدند. ویژگی این عملیاتها عبور از مرزها با هدف تنبیه متجاوز و تسلط بر بخشی ازخاک عراق بود. به دنبال این تحولات عراق و برخی ازکشورهای غرب تلاش های دیپلماتیک گسترده را در سازمان ملل آغاز کردند.

شورای امنیت در قطعنامه ۵۲۲، ضمن تکرار برخی از بندهای قطع نامه پیشین مجددا بدون آنکه عراق را متجاوز بنامد خواهان عقب نشینی نیروهای دو طرف شد. ضمن اینکه از اعلام آمادگی یکی از آنها برای همکاری در اجرای قطعنامه ۵۱۴ استقبال کرد و همکاری طرف دیگر را نیز خواستار شد.

در تاریخ ۹ آبان ماه سال ۱۳۶۲ به دنبال گزارش نماینده دبیر کل سازمان ملل متحد در مورد حمله به مناطق مسکونی دو کشور قطعنامه ۵۴۰ شورای امنیت صادر شد و نقض حقوق بشر، به ویژه مفاد عهد نامه ژنو ۱۹۴۹ را در تمام ابعاد آن محکوم کرد و خواهان توقف عملیاتهای نظامی علیه اهداف انسانی از جمله شهرها و مناطق مسکوین شد بدون اینکه به حملات متعدد عراق، به مناطق مسکونی کشورمان اشاره ای کند. این در حالی بود که عراق به دنبال حملات متعدد به اهداف غیر نظامی در جمهوری اسلامی ایران در تاریخ  ۱۳ و ۱۷بهمن ماه سال ۱۳۶۲رسما اعتراف کرد که شهرهای دزفول، اندیمشک، اهواز، باختران، ایلام، آبادان، شوش، رامهرمز، مسجد سلیمان، بندرامام خمینی و بهبهان را هدف حملات هوایی و موشکی قرار داده است. با این حال هر چند این قطعنامه نیز نامی از عراق به میان نیاورد اما در صدد جلب توجه جمهوری اسلامی ایران بر آمد و برای نخستین بار بر لزوم بررسی واقع بینانه علل آغاز جنگ که پیوسته ایران بر آن تاکید داشت اشاره کرد.

– حمله شیمیایی عراق به ایران به رغم محکوم شدن از سوی سازمان ملل

در اواخر سال ۱۳۶۳، به دنبال کارگیری سلاح های شیمیایی از سوی عراق، جمهوری اسلامی ایران طبق حق مشروع خود، مندرج در قطعنامه ۲۴/۷۳ c از سازمان ملل خواست تا هیئتی را برای بررسی موضوع به منطقه اعزام کند. در فاصله زمانی ۲۳ تا ۲۹ اسفند ماه همان سال که هیئت اعزامی سازمان ملل به دنبال کشف واقعیت بود عراق دوبار سلاح های شیمیایی را علیه نیروهای ایران به کار گرفت. بدین ترتیب در اول فروردین سال ۱۳۶۳ هیئت مزبور رسما استفاده عراق از سلاح های شیمیایی را اعلام کرد. در تاریخ ۹ فروردین ماه نیز شورای امنیت به رغم محکوم کردن استفاده از سلاح های شیمیایی نه اشاره ای به عراق ونه قطعنامه ای را در این زمینه صادر کرد.

در ۱۱خرداد ماه سال ۱۳۶۳شورای امنیت به دنبال شکایت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس علیه جمهوری اسلامی ایران مبنی بر حمله به کشتیهایشان قطعنامه ۵۵۲ را صادر کرد. در پی صدور این قطعنامه جمهوری اسلامی ایران طی نامه ای به دبیر کل از هر گونه اقدامی که برای تامین آزادی و امنیت کشتیرانی در خلیج فارص صورت گیرد حمایت و استقبال کرد با این حال حمله به کشتی ها همچنان ادمه یافت و صدور قطع نامه ۵۲۸ نیز نتوانست مانع از آن شود.

– پیشنهاد اتحادیه عرب مبنی برطرح قطعنامه ۵۸۲

در فاصله تصویب دو قطعنامه ۵۵۲ و ۵۲۸ ایران عملیاتهای متعددی را انجام داد که عملیات والفجر ۸ و تصرف شبه جزیره فاو مهمترین آن بود. چند روز پس از این اقدامات شورای امنیت به درخواست عراق و دیگر اعضای گروه هفت نفری اتحادیه عرب، جلسه ای را با شرکت نمایندگانی از کشورهای عربی و دبیر کل اتحادیه عرب تشکیل داد. طی این جلسه گروه اتحادیه عرب طرح قطعنامه ۵۸۲ را پیشنهاد کرد که در ۵ اسفند ماه ۱۳۶۴ با تغییراتی در کلمات و عبارات به تصویب شورای امنیت رسید. در این قطعنامه شورا به جای شناسایی و اعلام متجاوز برای نخستین بار ازطولانی شدن جنگ ابراز نگرانی کرد و اصل غیر قابل قبول بودن تصرف زمین را از راه توسل به زور را مورد تاکید قرار داد موضوعاتی که در قطعنامه های پیشین دیده نمی شد با آنکه مسئولیت و علل آغاز تجاوز به منزله اساسی ترین موضوع به صورت مبهم در این قطع نامه مطرح شود اما این بار نیز شورا از برخورد ریشه ای و اساسی با این مسئله خودداری کرد.

– محکومیت غیر رسمی عراق به دلیل به کارگیری سلاح های شیمیایی

هرچند قطعنامه ۵۵۸ درحالی تاریخ ۱۶مهر ماه سال ۱۳۶۵به تصویب رسید که هیئت کارشناسان اعزامی سازمان ملل درگزارش ۱۱۹۷۱/s مورخ ۲۱ اسفند ماه سال ۱۳۶۴ به استفاده عراق از سلاح های شیمیایی اشاره و شورای امنیت در یک فرودین ۱۳۶۵ به صورت غیر رسمی عراق را به دلیل به کارگیری سلاح های شیمیایی محکوم کرده بود اما علت صدور آن را باید افزایش حملات به کشتی های تجاری کشورهای ثالث در خلیج فارس وتوسعه حوزه جنگ نفت کش ها دانست. قطعنامه ۵۸۸ جز تاکید بر نقش شورای امنیت مطلب جدیدی در بر نداشت در قسمتی از این قطع نامه آمده است:

– قطعنامه در ۷ منشور و لازم الا اجرا

درتاریخ ۲۹ تیر ماه ۱۳۶۶قطعنامه ۵۹۸ به اتفاق آرا تصویب شد. این قطعنامه با قطعنامه های پیشین شورا متفاوت بود. مهمترین تفاوت آن ازنظر صوری قرار گرفتن آن در قالب فصل ۷ منشور ملل متحد بود که آن را از حالت توصیه خارج و برای دو طرف لازم الاجرا می کرد. از نظر محتوایی نیز این قطعنامه از قطعنامه های پیشین جامع تر بود و در آن سعی شده بود تا دیدگاه ها و خواسته های ایران مورد توجه قرار گیرد عنوان قطعنامه ۵۹۸ مانند دیگر قطعنامه ها نه وضعیت ما بین ایران و عراق بلکه تصمیم برخواسته از اعتقاد شورای امنیت بود که با واژه های مصمم خواستار مصرانه عنوان شده بود. این قطعنامه از نظر کمی و تعداد واژه های به کار گرفته شده مفصل ترین از نظر محتوا اساسی ترین و از نظر ضمانت اجرا قوی ترین قطع نامه شورای امنیت بود.

در قطعنامه ۵۹۸ نقش صلح با استناد به ماده ۳۹ منشور احراز شد و اعضای شورای امنیت قصد شورا را برای دخالت عملی و ایفای نقش فعال در پایان دادن جنگ و حل و فصل اختلافات نشان دادند همین جامعیت نسبی از دیر کل سازمان ملل تقاضا کرده بود تا پس از مشورت با دو طرف درگیر گروه منصف و بی طرفی را بر تحقیق در مورد مسئولیت آغاز و ادامه جنگ و همچین گروهی از کارشناسان را برای برآورد میزان خرابی ها و خسارات وارده به دو طرف درگیر و هزینه بازسازی آنها با کمک های بین المللی تعیین و به شورای امنیت معرفی کند.

– گروه اعزامی سازمان ملل به حلبچه، یک پزشک و یک دیپلمات

در ۲۸ اسفند ماه ۱۳۶۶، عراق سلاح ها شیمیایی را در ابعاد بسیار وسیعی علیه مردم حلبچه به کار گرفت. بعد از این فاجعه که به کشته و مجروح شدن بسیاری از انسانهای بی گناه که عمدتا از اتباع عراق بودند منجر شد. نماینده جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل رسما از این سازمان اعزام هیئت کارشناسی به منطقه درخواست کرد. با اینکه تصور می شد به دلیل شدت و وسعت فاجعه سازمان ملل نیزموضع قاطعی علیه عراق اتخاذ کند این سازمان دو هفته بعد در حالی فاجعه به مرور زمان کم رنگ تر شده بود گروه بسیار کوچکی را متشکل از تنها یک پزشک و یک دیپلمات به منطقه اعزام کرد.

این هیئت بدون اینکه از حلبچه بازدید کند منطقه را ترک و در ۵ اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۷ طی گزارشی ۲۵ صفحه ای اعلام کرد که سلاح های شیمیایی در ابعاد بسیار وسیعی مورد استفاده قرار گرفته اند گزارشی که در آن نه تنها به طرف به کار گیرنده این سلاح ها هیچ اشاره ای نشده بود بلکه ادعاهای بی اساسی نیز علیه جمهوری اسلامی ایران مطرح شده بود. در واقع سازمان ملل متحد نه تنها استفاده عراق از سلاح های شیمیایی را محکوم نکرد بلکه راه را برای جنایات بعدی این کشور نیز بازگذاشت. این در حالی بود که دبیر کل سازمان نیز در سخنرانی خود در ۸ فروردین ماه سال ۱۳۶۷ به استفاده وسیع عراق از سلاح های شیمیایی در حلبچه اشاره کرده بود.

پنجاه روز پس از فاجعه حلبچه در تاریخ ۱۹ اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۷ شورای امنیت قطعنامه ۶۱۲ را صادر کرد. هر چند این قطعنامه نیز به ابتکار آلمان غربی، ایتالیا و ژاپن با توجه به گزارش ۵ اردیبهشت ماه دبیر کل در مورداعلام نظر گروه اعزامی به منطقه درباره استفاده از سلاح های شیمیایی در جنگ ایران و عراق به شدت ادامه به کارگیری از سلاح های شیمیایی را در جنگ محکوم کرد و از دیگر دولت ها نیز خواست تا صدور محصولات شیمیایی خود را به دو طرف جنگ به دلیل آنکه ممکن است در تولید سلاح های شیمیایی به کار گرفته شوند کنترل بیشتری کنند اما همچون دیگر قطع نامه های آن سازمان از عراق وجنایتهای حکام آن در جلبچه سخنی به میان نیاورد.

به نظرمی رسد که این اقدام شورای امنیت درباره محکومیت استفاده ازسلاح های شمیایی به صورت کلی و بدون ذکر نام عراق، با توجه به وضعیت نابسامان این کشور در جنگ و جو غالب افکار عمومی در جهان تاثیر ایالات متحده و دیگر قدرتهای غربی حامی عراق، با این هدف صورت می گرفت که ایران و عراق را از این نظر در وضعیت یکسانی قرار داد. همانطور در جریان همایش امنیت خلیج فارس و جنگ ایران و عراق که در اردیبهشت ماه ۱۳۶۷ در واشنگتن برگذار شد ورنون والترز نماینده دائم ایالات متحده آمریکا در سازمان ملل درباره تصویب قطعنامه ۶۱۲ ابراز کرد ما هر گونه استفاده از سلاح های شیمیایی از سوی دو کشور ایران وعراق را محکوم می کنیم. این اقدامات درحالی صورت گرفت که طارق عزیز معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه عراق درسال ۱۹۸۶ درجریان سفر رسمی سه روزه خود به برزیل اعتراف کرده بود که عراق درجنگ علیه ایران بارها و در موارد مختلف از سلاح های شیمیایی استفاده کرده است.

– بعد از چند روز از صدور قطعنامه ۵۹۸، حمله هوایی و موشکی عراق به ایران

از دیگر نکات در خورد توجه درباره قطع نامه ۶۱۲ اینکه در حالیکه چند روز پیش از صدور این قطعنامه در فاصله روزهای ۱۵ فروردین ماه تا اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۷ طبق آمار رسمی ۱۳۲ مورد حمله هوایی و موشکی به شهرهای مختلف کشورمان صورت گرفته بود و ۱۱۰۵ واحد مسکونی ۱۴۰واحد تجاری، ۶ واحد درمانی و ۱۰ واحد آموزشی، ۱۱۸ وسیله نقلیه و ۱۱ مسجد وحسینیه صدمات کلی یا جزئی دیده که طی آن ۵۴۰ نفر شهید و ۲۹۴۱ نفر مجروح شده بودند این قطعنامه به حملات مکرر عراق به اهداف غیر نظامی کشورمان هیچ گونه اشاره ای نکرده بود.

در تاریخ ۲۴ اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۷ نیروی هوایی عراق با پشتیبانی نیروهای آمریکایی مستقر در خلیج فارس نفت کش های پهلو گرفته در جزیره لارک را هدف قرار دادند ضمن اینکه در ۲۷ و ۲۸ همین ماه نیز مناطق مسکونی سردشت، بانه ومریوان را بمباران شیمیایی کردند اما به رغم اعتراض رسمی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران شورای امنیت در قطع نامه ۶۱۹ خود مورخ ۱۸ مرداد ماه سال ۱۳۶۷ هیچ توجهی به این موضوع نکرد و تنها خواهان اجرای بخش عملیاتی قطعنامه ۵۹۸ و تشکیل گروه ناظر سازمان ملل (یونیماگ) برای یک دوره فعالیت شش ماه در منطقه شد.

درتاریخ ۴ شهریور ماه ۱۳۶۷ قطعنامه ۶۲۰ شورای امنیت درحالی صادر شد که از مدتی پیش جمهوری اسلامی ایران قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفته بود این قطعنامه با توجه به گزارش های هیات اعزامی دبیر کل سازمان ملل به منطقه از اینکه استفاده از سلاح های شیمیایی علیه ایران شدیدتر و بیشتر شده است ابراز تاسف می شد اما سایر بندهای قطعنامه به تکرار مفاد قطعنامه های پیشین می پرداخت و همچنان خبری از محکومیت عراق به واسطه نقض مقررات بین المللی نبود.

قطعنامه های ۶۳۱ مورخ ۱۹ بهمن ماه سال ۱۳۶۷ و ۶۴۲ مورخ ۷ مهر سال ۱۳۶۸ نیز مطالب مهمی را در بر نداشتند و تنها به توصیه به دوطرف برای اجرای کامل مفاد قطعنامه ۵۹۸ اکتفا می کردند ضمن اینکه ماموریت گروه نظارت سازمان ملل(یونیماگ) نیز در دورمرحله و درنهایت تا تاریخ ۱۱فروردین ماه سال ۱۳۶۹تمدید شد هرچند این گروه نیز در اجرای بی طرفانه ماموریت خود چندان موفق نبود و در موارد متعدد از تایید نقض مواد قطع نامه ۵۹۸ از سوی نیروهای عراقی خودداری کرد.

ماهها پس از آتش بس، نیروهای عراقی همچنان در خاک ایران حضور داشتند ولی شورای امنیت بدون اینکه به طور مستقیم به این موضوع اشاره کند تنها از دو طرف درگیر می خواست که مفاد قطع نامه ۵۹۸ را به اجرا در آورند. این در حالی بود که گروه نظارت سازمان ملل (یونیماگ) نیز در منطقه حاضر بود و وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در گزارش های متعدد خود به طور مرتب تخلفات عراق را به اطلاع این سازمان و شخص دبیر کل می رساند تا اینکه با تغییر سیاست های منطقه ای عراق، این کشور قرار داد ۱۹۷۵ الجزایر را مجددا پذیرفت و از مناطق مزبور عقب نشینی کرد.

Print Friendly

مطالب مرتبط :


ارسال یک پاسخ

ایمیل شما منتشر نمی شود.فیلد های الزامی علامت گذاری شده اند. *

*

بازگشت به بالا